BÀI ĐỌC NHIỀU NHẤT
(Xem: 35778)
(Xem: 33275)
(Xem: 32504)
(Xem: 24697)
SỐ LƯỢT XEM TRANG
0

Trí thức là một lựa chọn

17 Tháng Hai 201212:00 SA(Xem: 499)
Trí thức là một lựa chọn
55Vote
40Vote
30Vote
20Vote
10Vote
55
Trong bài trước, tôi đã giới thiệu quan điểm của Thomas Sowell trong cuốn Intellectuals and Society (2009), theo đó, trí thức là những kẻ mà công việc đều bắt đầu và kết thúc với ý tưởng. Xin nhắc lại: quan niệm ấy không hề cực đoan. Đó là cách hiểu thông thường trong thế giới nói tiếng Anh. Chính vì thế, từ điển Oxford mới định nghĩa trí thức là những kẻ thích và có khả năng theo đuổi những ý tưởng vị ý tưởng (ideas for their own sake) hơn là những vấn đề thực dụng.

Như vậy, vấn đề trí thức hay không trí thức không hẳn là vấn đề trình độ. Không phải trí thức thông thái hơn những người không được xem là trí thức. Một chuyên gia (expert) trong một lãnh vực nào đó có thể có kiến thức chuyên ngành cao hơn hẳn những người vốn được công nhận là trí thức, nhưng chuyên gia, trong phần lớn các trường hợp, không phải là trí thức bởi kết quả cuối cùng của công việc họ làm không phải là ý tưởng mà là sản phẩm hay dịch vụ. Trí thức cũng không hẳn khôn ngoan hơn người khác. Chính vì thế mới có những “tri thức dại dột” (unwise intellect). Chung quanh những tên độc tài khát máu như Lenin, Stalin, Mao Trạch Đông và Hitler, lúc nào cũng đầy những người được xem là thuộc “giới trí thức” (intelligentsia) sùng bái và ca tụng, bất chấp việc chúng đã giết chết cả hàng triệu người vô tội và đày đoạ dân tộc của chúng vào cảnh hoặc chiến tranh hoặc bần cùng.

Nhưng trí thức cũng không hẳn thuộc phạm trù nghề nghiệp (occupational category) như Thomas Sowell đã viết (tr. 2 & 282). Thật ra, Sowell phân biệt hai từ trí thức: với tư cách một danh từ, nó chỉ một loại người thuộc một nghề nghiệp nhất định nào đó; với tư cách một tính từ, nó chỉ một loạt những tiêu chuẩn và thành tựu được khái quát hoá từ cách hành xử của phần lớn những người trong nghề nghiệp đó (tr. 282).

Trên thực tế, phần lớn những người trí thức thuộc giới nghiên cứu, đặc biệt giới nghiên cứu các ngành khoa học lý thuyết, khoa học xã hội và nhân văn, tức những người hoạt động không dẫn đến kết quả nào khác ngoài các ý tưởng. Tuy nhiên, phạm vi của cái gọi là nghiên cứu ấy lại rất rộng, không giới hạn trong một lãnh vực cụ thể nào cả. Chúng ta có thể thấy điều đó qua danh sách 100 nhà trí thức hàng đầu trên thế giới do tạp chí Foreign PolicyProspect Magazine thực hiện vào năm 2005.






































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































HạngTênNghề nghiệpQuốc giaSố phiếu
1.Nhà ngôn ngữ học, tác giả, nhà hoạt động xã hộiMỹ4827
2.Umberto EcoTiểu thuyết gia và nhà Trung cổ họcÝ2464
3.Richard DawkinsNhà sinh vật học và nhà bút chiếnAnh2188
4.Václav HavelChính khách, kịch tác giaCzech Republic1990
5.Christopher HitchensNhà bút chiếnAnh/Mỹ1844
6.Paul KrugmanKinh tế gia, ký mục giaMỹ1746
7.Jürgen HabermasTriết giaĐức1639
8.Amartya SenKinh tế giaẤn Độ1590
9.Jared DiamondNhà inh vật học, sử giaMỹ1499
10.Salman RushdieTiểu thuyết gia, bình luận gia chính trịAnh/Ấn Độ1468
11.Naomi KleinTác giả, ký giảCanada1378
12.Shirin EbadiLuật sư, nhà hoạt động nhân quyềnIran1309
13.Hernando de SotoKinh tế giaPeru1202
14.Bjørn LomborgNhà môi trường họcĐan Mạch1141
15.Abdolkarim SoroushLý thuyết gia tôn giáoIran1114
16.Thomas FriedmanKý giả, tác giảMỹ1049
17.Pope Benedict XVINhà lãnh đạo tôn giáoĐức, Vatican1046
18.Eric HobsbawmSử giaBritain1037
19.Paul WolfowitzGiáo sư, nhà hoạch định chính sáchMỹ1028
20.Camille PagliaTác giả, nhà phê bình xã hộiMỹ1013
21.Francis FukuyamaNhà chính trị học, tác giảMỹ883
22.Jean BaudrillardNhà xã hội họcPháp858
23.Slavoj ZizekTriết gia, nhà xã hội họcSlovenia840
24.Daniel DennettTriết giaMỹ832
25.Freeman DysonNhà vật lýMỹ823
26.Steven PinkerNhà tâm lý họcMỹ/Canada812
27.Jeffrey SachsNhà kinh tếMỹ810
28.Samuel HuntingtonNhà chính trị họcMỹ805
29.Mario Vargas LlosaTiểu thuyết gia, chính kháchPeru771
30.Ali al-SistaniTu sĩIran, Iraq768
31.E.O. WilsonNhà sinh vật họcMỹ742
32.Richard PosnerThẩm phán, học giảMỹ740
33.Peter SingerTriết giaÚc703
34.Bernard LewisSử giaAnh/Mỹ660
35.Fareed ZakariaTác giả, ký giảMỹ634
36.Gary BeckerNhà kinh tế họcMỹ630
37.Michael IgnatieffNhà văn, lý thuyết gia về nhân quyềnCanada610
38.Chinua AchebeTiểu thuyết giaNigeria585
39.Anthony GiddensNhà xã hội họcAnh582
40.Lawrence LessigHọc giả về luật phápMỹ565
41.Richard RortyTriết giaMỹ562
42.Jagdish BhagwatiKinh tế giaMỹ/Ấn Độ561
43.Fernando Henrique CardosoNhà xã hội học, cựu Tổng thốngBrazil556
44.J.M. CoetzeeTiểu thuyết giaNam Phi548
44.Niall FergusonSử giaAnh548
46.Ayaan Hirsi AliChính trị giaSomalia, Netherlands546
47.Steven WeinbergVật lý giaMỹ507
48.Julia KristevaTriết giaPháp487
49.Germaine GreerNhà văn, giáo sưÚc/Anh471
50.Antonio NegriTriết giaÝ452
51.Rem KoolhaasKiến trúc sưHà Lan429
52.Timothy Garton AshSử giaAnh428
53.Martha NussbaumTriết giaMỹ422
54.Orhan PamukTiểu thuyết giaTurkey393
55.Clifford GeertzNhà nhân chủng họcMỹ388
56.Yusuf al-QaradawiTu sĩAi Cập/ Qatar382
57.Henry Louis Gates, Jr.Học giả, nhà phê bình xã hộiMỹ379
58.Tariq RamadanHọc giả Hồi giáoThuỵ Sĩ372
59.Amos OzTiểu thuyết giaIsrael358
60.Lawrence SummersKinh tế giaMỹ351
61.Hans KüngNhà thần họcThuỵ Sĩ344
62.Robert KaganNhà bình luận chính trịMỹ339
63.Paul KennedySử giaAnh/Mỹ334
64.Daniel KahnemanNhà tâm lý họcIsrael/Mỹ312
65.Sari NusseibehNhà ngoại giao, triết giaPalestine297
66.Wole SoyinkaKịch tác giaNigeria296
67.Kemal DervisKinh tế giaTurkey295
68.Michael WalzerLý thuyết gia chính trịMỹ279
69.Gao XingjianTiểu thuyết gia, kịch tác giaTrung Quốc277
70.Howard GardnerTâm lý giaMỹ273
71.James LovelockKhoa học giaAnh268
72.Robert HughesNhà phê bình nghệ thuậtÚc259
73.Ali MazruiNhà chính trị họcKenya251
74.Craig VenterNhà sinh vật học, doanh nhânMỹ244
75.Martin ReesNhà vật lý thiên vănBritain242
76.James Q. WilsonNhà tội phạm họcMỹ229
77.Robert PutnamNhà chính trị họcMỹ221
78.Peter SloterdijkTriết giaĐức217
79.Sergei KaraganovNhà phân tích chính sách ngoại giaoNga194
80.Sunita NarainNhà môi trường họcẤn Độ186
81.Alain FinkielkrautTriết giaPháp185
82.Fan GangNhà kinh tế học họcTrung Quốc180
83.Florence WambuguNhà thực vật bệnh lý họcKenya159
84.Gilles KepelHọc giả về Hồi giáoPháp156
85.Enrique KrauzeSử giaMexico144
86.Ha JinNhà vănTrung Quốc129
87.Neil GershenfeldVật lý giaMỹ120
88.Paul EkmanNhà tâm lý họcMỹ118
89.Jaron LanierNhà tiên phong về hiện thực ảoMỹ117
90.Gordon ConwayNhà nghiên cứu nông nghiệpAnh90
91.Pavol DemesNhà phân tích chính trịSlovakia88
92.Elaine ScarryLý thuyết gia văn họcMỹ87
93.Robert CooperNhà văn, nhà ngoại giaoAnh86
94.Harold VarmusNhà nghiên cứu y họcMỹ85
95.Pramoedya Ananta ToerNhà vănIndonesia84
96.Zheng BijianNhà nghiên cứu chính trịTrung Quốc76
97.Kenichi OhmaeLý thuyết gia về quản trịNhật68
98.Wang JisiNhà phân tích chính sách ngoại giaoTrung Quốc59
98.Kishore MahbubaniTác giả, nhà ngoại giaoSingapore59
100.Shintaro IshiharaTác giả, chính trị giaNhật57

Nếu trí thức, theo cách giải thích của Thomas Sowell, là những người hoạt động trong lãnh vực bắt đầu và kết thúc với ý tưởng, có khá nhiều người trong danh sách trên vốn tự bản chất không phải là trí thức: họ là chính khách (kết quả cuối cùng của công việc họ làm là chính sách và quyền lực), tu sĩ (kết quả cuối cùng là việc giữ đạo và truyền đạo), thẩm phán (kết quả cuối cùng là án lệnh), nhà ngoại giao (kết quả cuối cùng là quan hệ đối ngoại), nhà nghiên cứu y học (kết quả cuối cùng là cách thức phòng và trị bệnh), nhà kinh doanh (kết quả cuối cùng là lợi nhuận), v.v… Tuy nhiên, tất cả đều trở thành nhà trí thức, hơn nữa, trí thức nổi tiếng nhất thế giới.

Tại sao?

Lý do chính là họ…vượt biên.

Có hai kiểu vượt biên chính.

Thứ nhất là vượt ra khỏi biên giới lãnh vực chuyên môn của họ. Ai cũng biết Noam Chomsky là một nhà ngôn ngữ học xuất sắc, nhưng dưới mắt quần chúng, ông trở thành một nhà trí thức lỗi lạc không phải vì các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học mà vì các bài bình luận về chính trị và xã hội, vốn nằm ngoài chuyên ngành của ông. Andrei Sakharov vốn là nhà vật lý nguyên tử đã trở một trí thức công chúng ở một lãnh vực hoàn toàn không dính líu gì đến vật lý: dân chủ và nhân quyền, ở đó, ông được giải thưởng Nobel Hoà bình năm 1975 và được biết đến ở khắp nơi trên thế giới. Trước đó, Bertrand Russell vốn cũng là một triết gia và một nhà toán học đã trở thành một trí thức công chúng nổi tiếng vì các bình luận chính trị, đặc biệt về chiến tranh Việt Nam. Trong phạm vi Việt Nam, chúng ta cũng dễ dàng thấy nhiều hiện tượng tương tự. Hoàng Tuỵ trở thành một trí thức công chúng không phải với các công trình nghiên cứu về toán học mà với các nhận định của ông về giáo dục. Quá trình chuyển hoá từ một nhà văn đến một nhà trí thức của Nguyên Ngọc cũng là quá trình đi từ phạm trù thuần tuý văn chương đến phạm trù văn hoá và xã hội. Ở Úc, nếu không tham gia vào các cuộc thảo luận về văn hoá, giáo dục, và thỉnh thoảng, chính trị (nhất là những vấn đề liên quan đến Biển Đông), cả Nguyễn Văn Tuấn lẫn Phạm Quang Tuấn đều chỉ là những giáo sư và những chuyên gia thầm lặng trong lãnh vực chuyên ngành của họ: một người về y học và một người về hoá học. Các công trình nghiên cứu của họ được phổ biến trên các tập san chuyên môn, ở đó, họ là chuyên gia hơn là trí thức, càng không phải là trí thức công chúng.

Dĩ nhiên, trong quá trình từ một chuyên gia đến một trí thức, người ta có khá nhiều thuận lợi: một là kiến thức cơ bản của họ đã khá rộng; hai là họ đã quen thuộc với các thao tác nghiên cúu từ cách tìm kiếm đến cách lý giải tài liệu; ba là cách diễn đạt, ít nhất cũng mạch lạc đủ để người đọc có thể theo dõi; và bốn, quan trọng nhất, họ được rèn luyện kỹ năng phân tích và lý luận để có thể suy nghĩ một cách độc lập và có tính phê phán.

Cần lưu ý là ở một người đóng hai vai trò, chuyên gia và trí thức, tài năng của một chuyên gia không nhất thiết tương ứng với tài năng của một trí thức. Trong cuốn Public Intellectuals, Richard A. Posner ghi nhận là có nhiều trí thức có uy tín trong công chúng nhiều hơn hẳn trong cộng đồng nghề nghiệp của họ. Trong số 100 nhà trí thức nổi tiếng nhất trong công chúng, chỉ có 18 người là thực sự nổi tiếng trong chuyên ngành. Điều đó cho thấy từ một chuyên gia đến một trí thức, nhất là trí thức công chúng, người ta đi vào hai thế giới khác nhau với những tiêu chuẩn khác nhau.

Thứ hai, vượt ra khỏi biên giới của môi trường hoạt động cố hữu. Môi trường hoạt động cố hữu của các nhà khoa học là gì? Là các phòng thí nghiệm và các tập san chuyên môn. Người đọc, người theo dõi và đánh giá họ là các đồng nghiệp cùng ngành. Ngay cả khi họ nổi tiếng thì họ cũng chỉ nổi tiếng trong ngành. Một số người, thật ít ỏi, trong họ, đến với quần chúng được chủ yếu là nhờ tầng lớp trung gian: các học giả, ký giả và thầy cô giáo. Trước đây, chính qua các tầng lớp trung gian ấy mà Charles Darwin, Karl Marx và Sigmund Freud đã trở thành trí thức công chúng nổi tiếng cả thế giới. Sau này, với sự phát triển vượt bậc của kỹ thuật truyền thông đại chúng, nhiều nhà trí thức lớn không muốn chờ đợi sự chuyển tải của tầng lớp trung gian ấy nữa. Họ trực tiếp đến với quần chúng. Thay vì chỉ đối thoại với đồng nghiệp trong các trung tâm nghiên cứu hay các đại học qua các tập san chuyên ngành, họ chọn lựa đối thoại trực tiếp với quần chúng bằng cách xuất hiện trên ti vi, trả lời phỏng vấn trên radio, viết các bài chính luận hoặc xã luận trên báo chí, và gần đây nhất, trên các blog. Đối tượng thay đổi, hình thức, ngôn ngữ và nội dung của các cuộc đối thoại cũng thay đổi theo. Từ văn phong học thuật, họ chuyển sang văn phong chính luận; từ ngôn ngữ hàn lâm, họ chuyển sang ngôn ngữ đại chúng; từ những đề tài chuyên môn họ chuyển sang những mối quan tâm trong đời sống hàng ngày của mọi người, hoặc ít nhất, của đa số dân chúng.

Trong cả hai trường hợp “vượt biên” nêu trên, quá trình từ một chuyên gia đến một trí thức hoặc từ một trí thức đến một trí thức công chúng hoàn toàn là một sự lựa chọn. Đó là một lựa chọn tự nguyện. Người ta không sinh ra là trí thức, đã đành. Ngay cả khi được học hành chu đáo, người ta cũng không nhất thiết trở thành trí thức để chỉ quanh quẩn mãi với các ý niệm và ý tưởng. Người ta có thể trở thành những nhà thực hành hay thực dụng xuất sắc. Lựa chọn trở thành trí thức là lựa chọn sống chết với ý tưởng. Chỉ với ý tưởng.

Tuy nhiên, đó chỉ là một khía cạnh.

Các khía cạnh khác, xin từ từ bàn sau.

Nguyễn Hưng Quốc

16-02-2012

Theo blog Nguyễn Hưng Quốc
Gửi ý kiến của bạn
Tắt
Telex
VNI
Tên của bạn
Email của bạn