Đọc "Về thăm Hà Nội" của Đặng Xuân Xuyến, ta không thấy một Hà Nội rực rỡ vàng son hay ồn ào phố thị, mà bắt gặp một khoảng lặng đầy suy tư, nơi cái "tôi" trữ tình đang loay hoay giữa hai bờ hư thực của ký ức và hiện tại. Phong cách nghệ thuật của bài thơ toát lên vẻ trầm mặc, điềm tĩnh nhưng ẩn chứa một cơn sóng lòng âm ỉ, được thể hiện qua một lối viết giản lược tối đa về hình ảnh để nhường chỗ cho dòng chảy nội tâm.
VỀ THĂM HÀ NỘI
- viết tặng Nguyễn Minh-
Tôi xa Hà Nội, xa Hà Nội
Mới đó thôi mà bấy năm trôi
Bạn cũ gặp nhau nhìn rất vội
Nụ cười te tẻ hé trên môi.
Ờ gió heo may đã mỏng rồi
Mây chiều cũng ít bảng lảng trôi
Giờ còn ai đợi canh chừng tối
Dụ một tiếng reo thả chỗ ngồi?!
Tôi lặng nghe lòng chất vấn tôi
Người ta giờ đã khác xưa rồi
Thời gian thì cứ trôi vồi vội
Tôi lại giam mình góc xa xôi.
Tôi biết nhưng mà biết vậy thôi
Chuyện xưa còn giữ được mấy hồi
Tôi về Hà Nội thăm Hà Nội
Mua chút niềm riêng ngủ quên rồi...
*.
Hà Nội, ngày 9 tháng 2-2025
ĐẶNG XUÂN XUYẾN
Cái hay của Đặng Xuân Xuyến nằm ở cách điều phối nhịp điệu. Những từ láy như "vồi vội", "te tẻ", "bảng lảng" không chỉ đơn thuần mô tả trạng thái mà còn gợi lên một cảm giác bất an, một sự đứt gãy trong sợi dây kết nối với không gian cũ. Hà Nội trong thơ Đặng Xuân Xuyến không còn là thực thể địa lý, mà đã trở thành một "vùng nhớ" đang bị xói mòn. Nhà thơ sử dụng những thi liệu rất quen thuộc của Hà Nội như "gió heo may", "mây chiều", nhưng lại phủ lên chúng cái nhìn hoài nghi: gió đã "mỏng", mây "ít trôi". Đây là một thủ pháp nghệ thuật tinh tế, dùng cái khách quan để nói cái chủ quan; cảnh vật không thay đổi nhiều, chỉ có lòng người đang cảm thấy sự trống trải khi đối diện với những gương mặt bạn cũ "nhìn rất vội".
Phong cách nghệ thuật bao trùm bài thơ chính là sự tối giản của ngôn từ để đạt đến tối đa của sức gợi. Đặng Xuân Xuyến không chọn cách vẽ lại Hà Nội bằng những địa danh cụ thể như Hồ Tây, tháp Rùa hay phố cổ mà vẽ Hà Nội bằng "cảm giác". Cái hay của người cầm bút lâu năm nằm ở chỗ biết tiết chế cái tôi ồn ào để nhường chỗ cho cái tôi chiêm nghiệm. Hà Nội của Đặng Xuân Xuyến không phải là Hà Nội của một du khách, mà là Hà Nội của một người "trong cuộc" đã đi xa, nay trở về nhìn thấy những vết rạn nứt trong lòng phố và lòng người.
Hãy nhìn vào cách Đặng Xuân Xuyến dùng chữ "vội". Chữ "vội" xuất hiện xuyên suốt như một nỗi ám ảnh. Từ cái "nhìn rất vội" của bạn bè đến thời gian "trôi vồi vội". Đây chính là sự va chạm giữa tâm thế tĩnh tại của thi sĩ và nhịp sống động của thời đại. Nhà thơ đã rất khách quan khi không đổ lỗi cho ngoại cảnh, mà tự "giam mình" vào một góc xa xôi để chất vấn chính mình. Đây là một thủ pháp tự vấn thường thấy trong các tác phẩm có chiều sâu triết lý, biến bài thơ từ một lời tâm tình cá nhân trở thành tiếng lòng chung cho cả một thế hệ đang lạc lõng giữa những giá trị cũ và mới.
Cái sự "mỏng" của gió heo may hay sự "ít" của mây chiều không chỉ đơn thuần là sự thay đổi thời tiết. Đó là một ẩn dụ nghệ thuật tinh tế về sự phai nhạt của những kết nối tâm linh giữa con người với mảnh đất này. Nhà thơ nhìn thấy sự thay đổi không phải ở sự sầm uất của nhà cao tầng, mà ở cái "nụ cười te tẻ" – một từ dùng rất đắt, nó gợi lên sự gượng gạo, thiếu vắng cái nồng nàn, sâu nặng của ngày xưa. Đặng Xuân Xuyến đã dùng một lối viết "vẽ mây nảy trăng", nói về sự thay đổi của Hà Nội thông qua những biểu hiện tâm lý nhỏ nhặt nhất nhưng cũng nhức nhối nhất.
Khổ thơ cuối chính là một sự đốn ngộ về mặt cảm xúc. Cụm từ "Mua chút niềm riêng" nghe thật chua xót nhưng cũng thật kiêu hãnh. Nó biến chuyến trở về thành một cuộc mua bán tâm tưởng, nơi người ta chấp nhận bỏ ra sự hiện diện của mình để đổi lấy một chút ký ức đã "ngủ quên". Toàn bộ bài thơ không có lấy một từ "buồn", nhưng cái phong vị hiu hắt, cô liêu thì lại thấm đẫm trong từng nhịp thơ.
Cấu trúc của bài thơ vận hành theo trục xoáy của sự chất vấn. Điểm rơi nghệ thuật mạnh nhất nằm ở khổ thơ thứ ba, khi tác giả tự tách mình ra để "giam mình góc xa xôi". Đây là một sự lựa chọn thái độ: thay vì cố gắng hòa nhập vào cái náo nhiệt đương thời, nhà thơ chọn cách rút lui vào nội tại để bảo tồn những giá trị cũ.
Khép lại bài thơ bằng hình ảnh "mua chút niềm riêng ngủ quên", Đặng Xuân Xuyến đã hoàn tất một hành trình tâm tưởng đầy bản ngã. Nghệ thuật sử dụng ngôn từ ở đây không cầu kỳ, không nỗ lực làm mới bằng những từ ngữ đao to búa lớn, mà chinh phục người đọc bằng sự thành thật đến xót xa. Bài thơ giống như một tiếng thở dài nhẹ nhõm, xác lập một phong cách thơ hoài niệm nhưng không hề cũ kỹ, bởi nó chạm đúng vào nỗi cô độc vĩnh cửu của con người trước sự chảy trôi tàn nhẫn của thời gian.
*
ĐỖ ANH TUYẾN
Địa chỉ: Khu Cộng Hòa, thị trấn Thanh Nê, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình
