Nhiều người phản đối lập trường của tôi bằng một lập luận tưởng như hiển nhiên: cần phải diệt độc tài; trong khi đó, luật pháp quốc tế thì bất lực, lỗi thời, không làm được gì; vì thế, hành động đơn phương của Mỹ, dù vi phạm trắng trợn luật pháp quốc tế, vẫn được xem là “có đạo đức” và cần thiết.
Ở đây, tôi chưa muốn bàn đến những lý do thực sự khiến Mỹ muốn “đánh” Venezuela. Nếu ai tin rằng Mỹ tìm cách lật đổ Maduro đơn thuần để cứu nhân dân Venezuela, thì đó là một sự ngây thơ chính trị đáng buồn. Dĩ nhiên, khi một chế độ độc tài sụp đổ, người dân có thể được hưởng lợi. Nhưng chỉ riêng vấn đề này thôi cũng đủ để viết thêm vài trang nữa, và chắc chắn sẽ lại làm nhiều người nổi giận.
Điều đáng nói hơn là: lập luận ủng hộ việc Mỹ vi phạm luật pháp quốc tế ẩn chứa những nhầm lẫn căn bản.
Không ai phủ nhận Maduro là một nhà độc tài. Không ai phủ nhận người dân Venezuela đang phải trả giá nặng nề. Nhưng việc một chế độ xấu xa cần bị thay thế không tự động biến mọi phương tiện thành chính đáng. Khi người ta chấp nhận phá bỏ luật pháp quốc tế để “trị độc tài”, điều họ đang làm không phải là bảo vệ đạo đức, mà là thay luật bằng sức mạnh.
Luật pháp quốc tế sinh ra để ngăn kẻ mạnh tùy tiện trừng phạt kẻ yếu theo ý mình. Nó không hoàn hảo, chậm chạp, nhiều khi bất lực, điều đó đúng. Nhưng thay thế nó bằng hành động đơn phương của một cường quốc không phải là “thực tế hơn”, mà là mở cửa cho luật rừng.
Ngày hôm nay, người ta hoan hô việc Mỹ vi phạm luật quốc tế để diệt Maduro. Nhưng ngày mai, ai sẽ ngăn một cường quốc khác làm điều tương tự với một quốc gia khác, với những lý do “đạo đức” do chính họ tự định nghĩa? Hôm nay là Maduro, “độc tài”, “buôn thuốc phiện”. Ngày mai có thể là Zelensky, “phát xít”… Khi tiền lệ đã được tạo ra, không còn nguyên tắc nào để phản đối nữa; chỉ còn tương quan lực lượng.
Việc lật đổ Maduro có thể mang lại lợi ích cho Venezuela. Nhưng cái giá phải trả là sự sụp đổ của chuẩn mực chung, là một thế giới nơi mỗi kẻ mạnh tự phong mình làm thẩm phán, công tố viên và đao phủ. Đó không phải là trật tự đạo đức, mà là sự hỗn loạn được khoác áo đạo đức.
Đã có người nêu ra giả thuyết rằng tồn tại một sự thỏa thuận ngầm giữa Trump, Putin và Tập Cận Bình, theo đó: Trump tha hồ hoành hành tại châu Mỹ, Putin tại châu Âu, còn Trung Quốc tại châu Á. Dĩ nhiên, đây chỉ là một thông tin chưa được kiểm chứng, và tôi không có lý do gì để khẳng định tính xác thực của nó.
Nhưng việc giả thuyết ấy được nêu ra không phải là ngẫu nhiên. Nó phản ánh rất rõ hậu quả logic của luật rừng: khi luật pháp quốc tế bị coi thường, thế giới không còn được tổ chức quanh nguyên tắc, mà quanh vùng ảnh hưởng của các cường quốc. Kẻ mạnh tự chia phần, còn các quốc gia nhỏ trở thành quân cờ, hoặc vật tế thần, tùy thời điểm và tương quan lực lượng.
Trong một thế giới như vậy, khái niệm “đạo đức” không còn do luật định, mà do sức mạnh quyết định. Và khi ấy, không ai có quyền ngạc nhiên nếu ngày mai chính mình trở thành nạn nhân của thứ “đạo đức” mà hôm nay mình từng tán thưởng.
Phản đối việc Mỹ vi phạm luật pháp quốc tế trong vụ Venezuela không phải là bênh vực Maduro. Đó là bảo vệ một nguyên tắc tối thiểu: Nếu muốn chống độc tài bằng cách phá bỏ luật, thì thứ bị giết trước tiên không phải là độc tài mà là luật pháp.
Luật pháp của một quốc gia có thể chưa hoàn hảo, chưa có hiệu lực đầy đủ. Vì thế, nhà nước phải liên tục ban hành luật mới, sửa luật cũ. Luật pháp cho cả thế giới cũng tương tự, chỉ có điều việc sửa đổi và hoàn thiện nó khó khăn hơn gấp bội. Nhưng đó vẫn là con đường phải đi, chứ không phải là lý do để quay về luật rừng.
Dù thế nào đi nữa, trật tự chỉ có thể dựa trên luật pháp, chứ không thể dựa trên luật rừng. Nếu ai vẫn khăng khăng rằng thế giới chỉ có thể được điều hành bằng sức mạnh, thì quả thật không còn gì để bàn thêm. Và nếu ai tin rằng chỉ cần trông chờ vào Mỹ là sẽ có dân chủ và trật tự cho toàn thế giới, thì lại càng không còn gì để nói.
Hoàng Quốc Dũng
