Hà Nội lại có chủ tịch mới. Lần này là một ông tên Vũ Đại Thắng, 50 tuổi, gốc ở Hải Phòng, từng từ Bộ Kế Hoạch-Đầu Tư (thứ trưởng) dạo một vòng qua một số tỉnh như Hà Nam (phó chủ tịch), Quảng Bình (bí thư), Quảng Ninh (bí thư), trước khi về Hà Nội.
Trong năm năm vừa qua, ông Thắng thay đổi nhiệm sở… ba lần, lần gần nhất (bí thư Quảng Ninh) là 13 tháng, lần nào cũng do Bộ Chính Trị điều động và chỉ định làm lãnh đạo địa phương rồi được Hội Đồng Nhân Dân (HĐND) địa phương nhất trí chọn làm người cầm lái! Lần này cũng vậy!
Tiền nhiệm của ông Thắng là ông Nguyễn Đức Trung, 51 tuổi, cũng từng là thứ trưởng Kế Hoạch-Đầu Tư. Giống như ông Thắng, ông Trung cũng rời Bộ Kế hoạch-Đầu Tư để đi dạo ở tỉnh (Nghệ An). Sau một năm làm bí thư Nghệ An, ông Thắng được Bộ Chính Trị điều động về Hà Nội.
Cũng giống như ông Thắng, HĐND Hà Nội nhất trí 100% trong việc bầu ông Trung làm chủ tịch thành phố này. Chuyện bầu ông Trung làm chủ tịch Hà Nội xảy ra hôm 13 Tháng Mười Một và nửa tháng sau (28 Tháng Mười Một, 2025), tập thể ấy nhất trí bãi nhiệm ông Trung để bầu người thay thế là ông Thắng!
***
Hà Nội không phải là Xín Cái (Hà Giang), Leng Su Sìn (Điện Biên), Mù Cả (Lai Châu) hay Na Ngoi (Nghệ An), Trà Leng (Quảng Nam), Mường Hoong (Kon Tum). Hà Nội có diện tích hơn 3,000 km2, dân số hơn tám triệu người.
Ngay cả những xã vốn được xem là xa xôi, hẻo lánh nhất Việt Nam như vừa đề cập, việc lựa chọn, bổ nhiệm chủ tịch xã cũng không hàm hồ như việc điều động, chỉ định cá nhân làm chủ tịch thành phố là thủ đô của Cộng Hòa XHCN Việt Nam.
Xưa nay, chẳng có nơi nào tại Việt Nam cũng như trên thế giới, chủ tịch đơn vị hành chính quan trọng bậc nhất của quốc gia lại đổi xoành xoạch như Hà Nội.
Chỉ trong vòng mười năm, từ cuối 2015 đến cuối 2025, Hà Nội có năm chủ tịch: Nguyễn Đức Chung (Tháng Mười Hai, 2015 – Tháng Chín, 2020), Chu Ngọc Anh (Tháng Chín, 2020 – Tháng Sáu, 2022), Trần Sỹ Thanh (Tháng Bảy, 2022 – Tháng Mười Một, 2025). Nguyễn Đức Trung (13 Tháng Mười Một, 2025 – 28 Tháng Mười Một, 2025). Vũ Đại Thắng (từ 28 Tháng Mười Một, 2025 đến bao giờ thì… chưa rõ). Trong số này có hai (Nguyễn Đức Chung, Chu Ngọc Anh) lần lượt bị truy cứu trách nhiệm hình sự, bị phạt tù!
Về lý thuyết, chủ tịch các đơn vị hành chính do đại diện dân chúng địa phương lựa chọn. Tuy nhiên HĐND – tập thể đại diện cho dân chúng địa phương – chưa bao giờ lựa chọn chủ tịch các đơn vị hành chính theo ý chí và nguyện vọng của khối cử tri mà họ tự nhận là đại diện. HĐND lựa chọn theo quyết định của đảng, đảng chọn ai thì gật đầu với người đó. Hà Nội không phải là ngoại lệ nên khi bầu, HĐND cun cút bỏ phiếu cho cá nhân được Bộ Chính Trị chỉ định rồi hoan hỉ bãi nhiệm cá nhân ấy cũng vì Bộ Chính Trị muốn vậy.
***
Trong thập niên vừa qua, các viên chức lãnh đạo hệ thống chính trị, hệ thống công quyền Việt Nam thường đề cập đến sự thành công của Nhật, của Hàn rồi cử hết đoàn này đến đoàn khác tới hai quốc gia Đông Á vừa kể để học hỏi.
Bộ máy công quyền của Nhật và Nam Hàn nói chung, Tokyo và Seoul nói riêng có nhiều điểm tương đồng và so với Việt Nam, khác biệt rõ nhất là viên chức lãnh đạo các đơn vị hành chính do dân chúng trực tiếp lựa chọn.
Trong tổ chức bộ máy hành chính, Nhật hay Nam Hàn, Tokyo hoặc Seoul đều dựa trên những nguyên tắc đã được các chuyên gia trong lĩnh vực quản trị bộ máy công quyền đúc kết: Đương sự phải thực sự có năng lực và điều đó đã được chứng minh trong thực tế. Đương sự phải thực sự phù hợp với công việc mà đương sự đảm đương. Việc lựa chọn nhân sự phải bảo đảm sự ổn định và liên tục của bộ máy hành chính. Cá nhân và nơi ra quyết định về nhân sự phải minh bạch và phải chịu trách nhiệm về quyết định liên quan đến nhân sự. Hệ thống phải có cơ chế phòng ngừa rủi ro do làm quyền, xung đột lợi ích.
Còn ở Việt Nam, khi điều động, chỉ định viên chức lãnh đạo nói chung và cá nhân lãnh đạo một đơn vị hành chính như Hà Nội nói riêng, Bộ Chính Trị hoặc đảng ủy các cấp hăm hở đi theo hướng ngược lại với tất cả những nguyên tắc mà thiên hạ xem là nền tảng.
Bởi việc lựa chọn, chỉ định nhân sự hết sức tùy tiện nên Bộ Chính Trị liên tục bắt dân chúng gánh vác những rủi ro tiềm ẩn liên quan đến năng lực, tư cách, mạng lưới mối quan hệ của các cá nhân chỉ có đảng tín nhiệm. Chưa kể sự độc đoán trong vấn đề nhân sự còn vô hiệu hóa cơ chế giám sát vốn rất hiệu quả ở những xứ khác như HĐND, báo chí, lá phiếu mà dân chúng có quyền sử dụng để bãi nhiệm đương sự nếu y bất xứng, vô năng… Không có sự tùy tiện và độc đoán này sẽ không có chuyện mười năm, dân chúng Hà Nội phải đón chào và tiễn biệt năm chủ tịch thành phố.
Kết quả là sau khi có một chủ tịch dốc hết công khố cho “smart city” (Nguyễn Đức Chung), một chủ tịch muốn Hà Nội phải là nơi “thúc đẩy ứng dụng khoa học-công nghệ” (Chu Ngọc Anh), Hà Nội có một chủ tịch khăng khăng buộc phải “phát triển hệ thống loa phường” (Trần Sỹ Thanh)! Một Hà Nội vừa khuyến khích “phát triển xanh, bền vững,” vừa hỗ trợ các dự án bất động sản quy mô lớn bất kể tác động của những dự án này đến môi trường, xã hội do áp lực hạ tầng tăng, cấu trúc dân cư thay đổi, tiện ích công cộng cho nhóm dân cư thu nhập thấp càng ngày càng giảm.
Kẹt xe, ô nhiễm, càng ngày càng dễ ngập và đã ngập thì vừa sâu, vừa lâu, nhiều dự án không chậm trễ thì đình trệ,… vốn là những vấn nạn lưu cữu và càng ngày càng khiến dân chúng Hà Nội mệt mỏi, bất bình.
Theo một số chuyên gia, đó là hậu quả có tính tất nhiên của quy hoạch thiếu ổn định vì liên tục bị điều chỉnh, quản trị phân tán do quá nhiều tầng nấc và không tuân thủ các tiêu chuẩn quản trị đô thị hiện đại, bị các nhóm lợi ích lũng đoạn, thiếu cơ chế phản biện độc lập,…
Tuy nhiên xét cho đến cùng, đó chỉ là những hậu quả của lựa chọn, chỉ định nhân sự vừa bất cập, vừa thiếu ổn định. Một thành phố như Hà Nội càng nhiều chủ tịch thì càng nhiều “ưu tiên” khác nhau trong chính sách, tạo ra đủ loại đứt gãy. Ai sẽ gánh hậu quả của những vấn nạn càng ngày càng trầm kha ấy? Chắc chắn không phải là Bộ Chính Trị và rộng hơn là đảng! [kn]
Trân Văn/Người Việt
